«نام خانوک افتخار کرمان است … جای ورود با وضو دارد به این شهر»

(سرداردلها)

سخنان سردارشهید حاج قاسم سلیمانی در توصیف شهر خانوک

“نام خانوک افتخار کرمان است. ما قریب 30 سال با شهید حسین اسدی سابقه رفاقت داشتیم، نزدیکی، همراهی و همکاری داشتیم و قبل از آنها سرداران دیگری از این خطه، به معنای حقیقی سردار! شهید حمید عربنژاد، شهید عباس عربنژاد، شهید عبدالله عربنژاد، مهدوی‌ها. این سید باوقار عزیزی که یک نفسی بود برای همه ی دوران انقلاب در تظاهرات، شهید مهدوی (شهید سید رضا(علی) مهدوی)، تیپ سه اساسش مال همین خانوک است، بنیانگذار تیپ سه خانوکی‌ها هستند، بنیانگذار مهندسی و موتوری لشکر ثارالله خانوکی‌ها هستند. از این شهر پدرها و مادرهای زیادی به جبهه آمدند؛ یادم نمی‌رود مرحوم آقای زادخوش را که با پسرهایش در جبهه آبادان شوخی می‌کردند … این شهر، شهر ارزشمندی است، جای تکریم و تعظیم دارد. جای ورود با وضو دارد به این شهر. مرحبا به خانوک، مرحبا به دینداری، به وفاداری، به انقلاب، به ولایتمداری و به این امتحان بزرگی که مردم خانوک پس دادند.

قدمت خانوک

با توجه به سنگ‌های قبوری که رو به بیت‌المقدس در شهر خانوک یافت شده است، می‌توان گفت: قدمت تاریخی این شهر به قبل از اسلام بازمی‌گردد. همچنین برخی از بقایا و آثار ساختمان‌های قدیمی مانند تکایا و مسجد جامع شهر و… نشان‌دهنده قدمت تاریخی این شهر است. در برخی منابع تاریخی اینچنین آمده: «… وجود قبرستان‌های قدیمی که به قبرستانهای (گبری) معروف است وکشف سنگ نوشته‌های قدیمی، موید قدمت تاریخی خانوک است و حتی بر اساس نبشته‌های بعضی از سنگ‌ها که نشانگر عمران و آبادانی شهر بوده، قدمت خانوک را به قبل از اسلام می‌رساند. از آثار تاریخی خانوک می‌توان به باقی ‌مانده آثار قلعه‌ها در بالای کوهی در جوار قنات اشاره نمود حمام قدیمی و آسیاب آبی گواه عمران وآبادانی شهر خانوک در قدیم است.

خانوک در لغت‌نامه دهخدا

خانوک (اِخ) دهی است از دهستان حتکن بخش زرند شهرستان کرمان. واقع در۲۵ هزارگزی خاوری زرند و ۱۸ هزارگزی شمال راه فرعی زرند – کرمان، ناحیه‌ای است کوهستانی و سردسیر. دارای ۸۷۴ تن سکنه که شیعی مذهب و فارسی زبانند. این ده از قنات و چشمه مشروب می‌شود؛ و محصولاتش غلات و میوه جات است. اهالی به کشاورزی گذران می‌کنند. صنایع دستی آن‌ها قالی بافی با نقشه‌است. راه آنجا فرعی می‌باشد. این ده مولد برق کوچکی دارد. (فرهنگ جغرافیایی ایران ج ۸).

نام و نشان و طوایف خانوک

در رابطه با وجه تسمیه شهر خانوک در زبان عامه مردم به دو نظریه برمی خوریم:

1-خانوک به معنی خان کوچک است و به گفته برخی، آب قنات این آبادی بین خواهر و برادری تقسیم شده که برادر در منطقه بالا دست که بعدها به نام خانوک نام گذاری شد، بوده و خواهر به نام ملک بوده که در آبادی پایین دست خانوک بوده که به ملک آباد شهرت داشته و در حال حاضر به یمن شهادت و رشادت سردار حمید عربنژاد به حمیدیه تغییر نام پیدا کرد، بر اساس گفته ها در عهد قدیم دو روز آب خانوک جهت آبیاری آبادی پایین دست که به ملک آباد معروف شد، می رفته است.

2-برخی دیگر معتقدند؛ واژه خانوک به معنای «چشمه سار» یا جایی که چشمه آب زیاد دارد، آمده‌ است و از ترکیب دو عبارت «خان» به معنی چشمه وصفت «وک» به عنوان پسوند-نسبت-که به دنبال آن آمده، می‌باشد.

در خانوک طوایف و خانواده‌های سرشناس بسیاری وجود دارد که می‌توان به برخی از آن‌ها همچون، فامیل‌های عربنژاد، اسدی، مهدوی، عربپور، سادات مهدوی، انصاری و …. نام برد.

هنرها و صنایع دستی خانوک

از هنرهای دستی شهر خانوک که در گذشته رایج بوده، می‌توان به صنعت کفش وگیوه وتخت کفش اشاره نمود. بهترین کفشی که در خانوک تولید می‌شده به نام اجیده‌ای معروف بوده و همچنین پارچه بافی پنبه پاک کنی ونخ ریسی وبافت پارچه‌ای به نام کرباس و چادرشب نیز از هنرهای دستی قدیم خانوک به‌شمار می‌رفت. قالی بافی یکی دیگر از هنرهای مردمان این منطقه بوده که هنوز هم برخی از خانواده‌ها به این امر مبادرت می‌ورزند.

موقعیت جوی، جغرافیایی و کشاورزی خانوک

خانوک شهری است در استان کرمان، بخش مرکزی شهرستان زرند. شهر خانوک دارای آب و هوای سردسیری و ارتفاع ۱۵۵۵متر از سطح دریا، فاصله آن تا مرکز استان ۶۰ کیلومتر است. مساحت حریم خانوک بالغ بر ۱۶۰۶۰۰۰ متر مربع است که از سمت شمال به ریحانشهر، از جنوب به توابع چترود، از شرق به رشته کوه معروف به حاشیه کویر لوت و از غرب به جلگه حاصل خیز شهرستان زرند منتهی می‌شود. فرآورده‌های عمده کشاورزی در گذشته گندم و صیفی‌جات بوده‌ است، امروزه علاوه بر پسته، انار نیز از محصولات عمده این منطقه ‌است. قلعه‌ای که آثار آن بربالای کوهی در جوار قنات خانوک وجود دارد و به استناد گفته هایی-که سینه به سینه از نیاکان به ارث رسیده-راهی امن نیز برای دسترسی به آب قنات در زیر زمین و در دل کوه حفر و به درون قلعه راه داشته‌است. این قنات موجب سرسبزی و منبع آبرسانی به باغات و صحرای بزرگ خانوک است. عمده کشاورزی مردمان این شهر از ناحیه آب این قنات اداره می‌شود.  شهر خانوک دارای ۹ آبادی تحت حوزه نفوذ است که بزرگترین آن حمیدیه (ملک‌آباد سابق) با جمعیتی بیش از ۱۰۰۰ نفر در غرب شهر واقع است. ورود اسلام به خانوک به قدمت ورود اسلام در کرمان است. به خاطر حضور علمای سادات مردم این دیار با فرهنگ دینی و با روابطی عاطفی از قدیم الایام اهل نماز شب و مناجات خوانی در سحرها و مؤمن و مقید به انجام فرائض دینی بوده اند به گونه ای که در مناطق اطراف به دارالعباد و دار العلما معروف بوده است .

 گوشه ای از افتخارات خانوک

 ا- بهره ی معنوی و معرفتی از مبلغین با سطح علمی بالا مانند آیت الله جعفر سبحانی و علمای خانوک از سادات از جمله خطیب و ادیب توانا و عالم ربانی مرحوم حجت الاسلام فخر مهدوی نویسنده کتاب افسانه تحریف قرآن و الفیه فضایل امام علی علیه سلام و مجتهد متجزی حجت الاسلام سید محمدباقر مهدوی و سادات مهدوی خانوکی و حاج شیخ محمدکاظم عربنژاد که همه عالم و منبری بوده اند وجود چنین شخصیت هایی و نویسندگان و شاعران جوان این دیار، نمایی از سطح دانش و فرهنگ این شهر کوچک است.

 ۲- پرچمدار و شروع مبارزه علیه رژیم ستمشاهی و مدیریت مبارزات در مرکز استان توسط مردم خانوک انجام می شد.

3- مدیریت واحدهای مهندسی رزمی تیپ زرهی و موتوری سبک و سنگین و مخابرات لشکر ۴۱ ثار الله توسط رزمندگان خانوکی بود که سردار شهید حاج قاسم از آنان به خوبی یاد کرده است.

۴- حضور بیش از یک گردان از رزمندگان این شهر در دفاع مقدس.

5- تشکیل واحد پشتیبانی مثل گردان نانوایان توسط بانوان خانوکی در زمان جنگ برای پخت و تهیه نان، دوخت لباس بسته بندی غذا برای جبهه ها، بعضی از مادران شهدا همچون زهرا مهدوی و مرحومه زهرا اسدی به قدری در این امور فعالیت داشتند که سردار شهید حاج قاسم سلیمانی به مرحومه زهرا اسدی مادر شهید زادخوش لقب چریک پیر را دادند و تا به حال چندین مستند در مورد گردان نانوایان از شبکه های سیما پخش شده است

6- تقدیم بیش از۶۰ شهید صاحب کرامت و بیش از ده آزاده و صدها جانباز به انقلاب اسلامی

7-حضور رزمندگان خانوکی در رده های بالای سپاه و جوانان این شهر به عنوان مدافع حرم

8- مشاهده کراماتی از شهدای این شهر از جمله:

شخصی اهل شهر کاظم آباد همسرش بیمار بود به شهدا متوسل شد شهید مفقود الاثر حمید عربنژاد که نام مستعارش حسین بوده در عالم خواب به آن شخص میگوید مشکل تو حل می شود به خانوک برو و به پدرم حاج اکبر بگویید سومین قبر در مسجد فائق تهران قبر من است ایشان چون اهل خانوک نبود شهید و خانواده اش را نمی شناخت پس از جستجو و ملاقات با خانواده شهید، پدر شهید چند عکس شهید را به او نشان می دهد بین عکس ها آن شخص به عکس شهید اشاره میکند و پس از بررسی شواهد صحت مطالب تایید می شود. همچنین پس از پیگیری و مطابقت آزمایش دی ان ای مشخص می شود قبر شهید مفقود الاثر عبد الحسين عربنژاد نیز در کنار قبر پسر عمویش شهید حمید عربنژاد است که شهید عبد الحسين شش سال بعد از پسر عمویش شهید شده بود.(مستند این واقعه در فضای مجازی موجود است.)

ناگفته هایی از حماسه زنان «گردان نانوا»

در دوران دفاع مقدس، اهالی شهر خانوک علی رغم اینکه فرزندان خود را رهسپار جبهه می‌کردند خود نیز در پشت جبهه یاری رسان فرزندان خود بودند، که یکی از موارد کمک رسان به جبهه خواهران خانوکی بودند که سهم به سزایی در این کمک رسانی داشتند. حدود ۹۰ تن از زنان میانسال خانوک، حداقل یک تنور نان بربری آماده می‌کردند و روز جمعه هر هفته، نانهای نود تنور نان بربری را که حداقل یک کامیون می‌شد، عازم جبهه می‌کردند. کم کم این زنان به «گردان نانوا» معروف شدند. مقدار کمی از آرد گردان نانوا را دولت تامین می‌کرد و عمده آن از گندمی که حاصل دسترنج خود اهالی خانوک بود، تامین می شد. ضمن اینکه زحمت تمیز کردن و آرد کردن گندم‌ها نیز بر عهده خود مردم بود. اما در کنار خانمها تعدادی از برادران که بعضی از آنها جزو پدران شهدا بودند، و امروز به جوار رحمت حق شتافته‌اند، به قول امروزی‌ها آتش بیار معرکه بودند و چوب و هیزم و دیگر ما یحتاج نانوایان را فراهم می‌کردند. در این بین کسانی که در شرکت زغال سنگ کار می‌کردند سهم بسزایی داشتند و از سر چوبه‌های تونل زغال سنگ کامیون کامیون پر می‌کردند و در سه تا چهار نقطه از خانوک تخلیه می‌کردند تا نانوا‌ها راه دسترسی آسانتری به چوب ها را داشته باشند.همچنین در آن دوران در حدود ۴۰ دستگاه چرخ خیاطی را اهالی در تکایا جمع آوری کرده بودند.و آنهایی که دستی بر خیاطی داشتند به صورت ۳ شیفت برای تامین لباس بسیجی‌ها فعالیت می‌کردند. جا دارد از این شیر زنان که بعضی هاشان در قید حیات نیستند، یادی بشود. سر دسته و راهبر این شیر زنان کسی نبود جز «حاجیه زهرا اسدی» که بعضی‌ها او را کربلایی زهرا صدا می‌کردند. او مادر شهید محمد جواد زادخوش و مادر بزرگ شهیدان مهدی و جابر مهدوی بود و یا بهتر بگویم که برای تمام شهدا مادر بود. سردار حاج قاسم سلیمانی در یکی از سخنرانی‌های خود به این شیرزن لقب چریک پیر داده بودند، که این نام بر سنگ قبر این شیر زن حک شده است و هنوز هم خاطرات روزهای جنگ برای رزمندگان تداعی می‌کند. او همیشه چفیه در گردن و چادر به کمر بسته مشغول تکاپو بود تا کار نانوائی وخیاطی تعطیل نشود.
همچنین دیدار از خانواده‌های داغدیده شهدا و مادران شهدا و دلداری دادن به آنها یکی دیگر از کار‌های روزانه این شیرزن بود. فرزندان کربلائی زهرا تا بودند در جبهه بودند. محمد جواد چندین بار ترکش خورد ولی این ترکشها او را از پای نیانداخت. آخرین ترکشی را که در بدن محمد جواد آرام گرفت او را آسمانی کرد. حاجیه زهرا مهدوی مادر شهید حمید نخعی (که هنوز هم در قید حیات هستند) یکی دیگر از این شیر زنان خانوک است. وقتی پیکر شهید حمید نخعی را بعد از عملیات فتح المبین برای تشیع و خاک سپاری به خانوک آوردند، ایشان پیکر فرزندش را با اوج کسالتی که داشت در بغل گرفت و نهایت صبوری را از خود نشان داد. از دیگر مادرانی که در این راه همگام و همراه فرزندان و همسرانشان به نوعی مبارزه می‌کردند می توان از این زنان قهرمان نام برد: مرحومه بی بی فاطمه سادات مهدوی مادر شهیدان سیدرضا و سیداحمد مهدوی، حاجیه ربابه ذوالفقاری مادر شهید علیرضا عربنژاد، حاجیه حورالنسا عربنژاد مادر شهیدان عبدالرضا و حسن اسدی و سردار حسین اسدی، حاجیه زهراسادات مهدوی مادر شهیدان عبدالحسن و محمدکاظم عربنژاد، گاهی اوقات حضور این بانوان در جبهه نیز باعث افتخار و دلگرمی بود وقتی که کاروان کمک‌های مردمی از روستایی که۴۵۰ خانوار بیشتر نداشت حرکت می‌کرد تعدادی از این شیر زنان به همراه همسرانشان به جبهه عزیمت می‌کردند. در کتاب افتخارات ابدی که به معرفی برخی از شهدای استان کرمان به روایت سردار شهید حاج قاسم سلیمانی می پردازد در صفحات ۴۶ و ۴۷ که به قلم محمدحسن میرزایی نوشته شده است و انتشارات امید کویر آن را به چاپ رسانده است در خصوص گردان نانوا این چنین مرقوم نموده است: ما افتخار می کنیم به مادر شهیدانمان، به مادر شهیدان زادخوش که پسران و همسر خودش را همه با هم روانه جبهه کرد و وقتی پسرش شهید شد خودش قبر او را حفر کرد و جسد او را در قبر نهاد. این ها افتخارات ابدی و همیشگی کرمان و سیستان و بلوچستان و هرمزگان ماست.

زهرا اسدی معروف به کَل زهرا (کربلایی زهرا )، مادر شهید محمدجواد، جانباز علی و آزاده سلمان زادخوش، مادربزرگ شهیدان جابر و مهدی مهدوی و همچنین مادر خانم شهید محمد اسدی است. و همسر رزمنده حاج حسین زادخوش. مرحومه حاجیه زهرا اسدی معروف به چریک پیر از شیرزنان استان کرمان و شهر خانوک زرند است که با مدیریت خود زنان این شهر را تبدیل به یک گردان نانوایی کرد و تا آخر دفاع مقدس وظیفه پخت نان جبهه را با تمامی مردم خانوک برعهده گرفت، همچنین یک کارگاه خیاطی برای لباس رزمندگان راه اندازی کرد که در آن سه شیفت لباس برای رزمندگان می دوختند.حاج قاسم لقب چریک پیر را به ایشان دادند و کلمه چریک پیر طبق گفته سردار حاج قاسم سلیمانی برروی قبر این شیر زن حک شده است.

اولین مدرسه دولتی خانوک

چهارده سال بعد از دولتی شدن اولین مدرسه زرند ( ۱۲۹۶ شمسی) تاسیس شده است چرا که بر اساس عکسی که از خانوک موجود است در تصویر یادداشتی بر تخته سیاه نوشته شده است با این مضمون؛ مدرسه دولتی خانوک تاسیس ۱۳۱۰/۱۰/۲۰  با این حساب پیشینه مدرسه خانوک بالای 90 سال قبل بازمی‌گردد.

محل اولیه مدرسه خانوک و تشکیل کلاس ها در تکیه امام حسین(علیه السلام) بود (ظاهرا تکیه امام حسین خانوک در گذشته توسط شخصی به نام شاه حسین احداث شده و سال ها به نام تکیه شاه حسین معروف بود) اولین مدیر و معلم مدرسه خانوک مرحوم محمدحسین اسدی معروف به مدیر است بعد از مرحوم اسدی، دو برادر به نام‌های اصغر و حسین محمدی اهل قناتغستان ماهان به مدیری و معلمی مدرسه خانوک منصوب شده‌اند. اولین سپاهی دانش هم که در خانوک به تدریس پرداخت شخصی به نام زنده روح بود. با آمدن سپاهی دانش مدرسه به پایین‌تر از تکیه منتقل گردید این محل قبلا مدتی در اختیار پاسگاه انتظامی خانوک بود و سپس با انتقال مدرسه به این مکان به نام مدرسه علوی خانوک شروع به فعالیت نمود در اوایل مدرسه خانوک تنها کلاس اول و دوم ابتدایی داشت و پس از مدتی تا کلاس ششم ابتدایی به صورت مختلط اداره می شد. از جمله شاگردان قدیمی مدرسه که برخی از آنان فوت نموده اند می توان از مرحوم حاج مختار عرب نژاد، یدالله عرب نژاد، علی اسدی، احمد عرب نژاد، ابراهیم اسدی، فتح الله اسدی، غلامرضا اسدی(کاربخش) اشاره نمود.(باتشکر از آقای جمالیزاده بابت ارسال مطالب)

  برشی از ؛ گنجینه از زراوند تا زرند _ جلد اول / تالیف مرحوم حسن سهرابی زرندی و اهتمام مهدی سهرابی زرندی/ چاپ بهمن ۱۳۹۸ _ صفحات ۱۷۶_ ۱۷۸